เภสัชกรรมแผนไทย

จรรยา หมายถึง การประพฤติปฏิบัติ หรือกิริยาที่ควรประพฤติ
เภสัช หมายถึง ผู้ทำการปรุงยารักษาโรคและไข้
จรรยาเภสัช หมายถึง คุณธรรมที่เภสัชกรควรปฏิบัติอย่างเคร่งครัด มีดังนี้
1. ต้องมีความขยันหมั่นเพียร เอาใจใส่ต่อการศึกษาวิชาแพทย์เพิ่มเติมให้เหมาะกับกาลสมัย ไม่เกียจคร้าน
2. ต้องพิจารณาหาเหตุผล ในการปฏิบัติงาน ด้วยความสะอาด ปราณีต ไม่ประมาท ไม่มักง่าย
3. มีความซื่อสัตย์สุจริต และมีเมตตาจิตแก่ผู้ใช้ยา ไม่โลภเห็นแก่ลาภ โดยหวังกำไรมากเกินควร
4. ต้องละอายต่อบาป ไม่กล่าวเท็จ หรือโอ้อวดให้ผู้อื่นหลงเชื่อ ในความรู้ความสาามารถตน
5. ต้องปรึกษาหารือผู้ที่มีความรู้ความชำนาญ เมื่อเกิดความสงสัยในตัวยา หรือวิธีการปรุงยา

เภสัชวัตถุ (ตัวยา)
ว่าด้วยความรู้พื้นฐานของตัวยาหรือสมุนไพรแต่ละชนิด และจะต้องรู้จักชื่อ สี กลิ่น ลักษณะ และรส

คณาเภสัช (พิกัดยา)
หมายถึง การกำหนดตัวยาหลายชนิด รวมเข้าเป็นกลุ่ม ตั้งชื่อเรียกเฉพาะ ทำให้ง่ายต่อการเขียนส่วนประกอบของตำรับยา

เภสัชกรรม (การปรุงยา)
เภสัชกรรม คือการรู้จักชนิดของยาและวิธีการปรุงยาแบบต่างๆ

สรรพคุณเภสัช (สรรพคุณยา)
เป็นการจำแนกกลุ่มสรรพคุณของตัวยาตามการออกฤทธิ์ต่อระบบต่างๆ ของร่างกาย โดยกำหนดเป็น " รสยา 9 รส

 1. ยารสฝาด

สรรพคุณทางยา      : แก้ท้องร่วง แก้บิด สมานแผล แผลเปื่อย

ห้ามใช้กับโรค        : ท้องผูก

สารที่มีในยารสฝาด : แทนนิน (tannin)

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Antidiarrhea , Astringent

ตัวอย่างสมุนไพร    :

·        ใบฝรั่ง Psidium guajava L. MYRTACEAE

·        เปลือกผลมังคุด Garcinia mangostana L. GUTTIFERAE

·        สมอดีงู Terminalia citrina Roxb. COMBRETACEAE

·        สมอไทย Terminalia chibula Retz. COMBRETACEAE

·        สีเสียดเทศ (Pale catechu,Gambir) Uncaria gambia (Hunt.)

          Roxb. RUBIACEAE

·        สีเสียดเหนือ (Black catechu) Acacia catechu Willd. MIMOSACEAE

·        เปลือกทับทิม Punica granatum Linn. PUNICACEAE

·        เบญกานี (Nut Gall) Quercus infectoria Olivier FAGACEAE

·        โกฐพุงปลา Terminalia chebula Retz. COMBRETACEAE

·        กล้วยดิบ Musa sapientum Linn. MUSACEAE

·        สีเสียดเปลือก Pentacme burmanica Kurz TILIACEAE

2.ยารสหวาน

สรรพคุณทางยา : บำรุงกำลัง แก้อ่อนเพลีย

ห้ามใช้กับโรค : เบาหวาน, น้ำเหลืองเสีย ทำให้แผลชื้น

สารที่มีในยารสหวาน : สารกลุ่ม คาร์โบไฮเดรต (น้ำตาลกลูโคส)

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Tonic

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        ชะเอมเทศ Glycyrrhiza glabra L. PAPILIONACEAE

·        ใบมะกล่ำตาหนู Abrus precatorius Linn. PAPILIONACEAE

·        ชะเอมไทย Albizzia myriophylla Benth MIMOSACEAE

·        น้ำตาลกรวด (Rock sugar)

·        น้ำตาลทรายแดง

·        หญ้าหวาน Stevia rebaudiana Bert. COMPOSITAE

·        แบะแซ,ตังเมข้าวงอก Oryza sativa Linn. GRAMINEAE

·        น้ำผึ้ง(Honey,Mel) Apis dorsata Fabr. (Rock Bees) APIDAE

3. ยารสมัน

สรรพคุณทางยา : บำรุงเส้นเอ็น, บำรุงข้อ เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ปวดเมื่อย

ห้ามใช้กับโรค : หอบ ไอ มีเสมหะ มีไข้ กระหายน้ำ
สารที่มีในยารสมัน : สารกลุ่ม ไขมัน (Lipid) น้ำมัน (Fixed oil) โปรตีน, กลัยโคไซด์ กลุ่ม saponin และ flavonoid บางชนิด

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Tonic

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        เมล็ดบัว Nelumbo nucifera Gaertn. NYMPHAEACEAE

·        แห้วหมู Cyperus rotundus Linn. CYPERACEAE

·        หัวกระเทียม Allium sativum Linn. AMARYLLIDACEAE

·        ผักกะเฉด (water cress) Aneptunia oleracea Lour. LEGUMINOSAE

·        เมล็ดถั่วเขียว Phaseolus aureus Roxb. PAPILIONACEAE

4. ยารสเมาเบื่อ

สรรพคุณทางยา : แก้พิษต่างๆ ขับพยาธิ แก้โรคมะเร็ง

ห้ามใช้กับโรค : ไอ หัวใจพิการ

สารที่มีในยารสฝาด : สารในกลุ่มของกลัยโคไซด์ และอัลคาลอยด์

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Antidote , Anticancer, Anthelmentic

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        สะแกนา Combretum quadrangulare Kurz. COMBRETACEAE

·        สลอด Croton tiglium Linn. EUPHORBIACEAE

·        มะเกลือ Diospyros mollis Griff. EBENACEAE

·        หัวข้าวเย็น Smilax spp. SMILACACEAE

·        กลอย (Yam) Dioscorea hispida Dennst. DIOSCOREACEAE

·        ขันทองพยาบาท(มะดูก) Suregada multiflorum Baill EUPHORBIACEAE

·        ขอบชะนางแดง

·        ขอบชะนาง Qpouzolzia indica (Linn.) Gaud URTICACEAE

·        หนอนตายอยาก Stemona collinsae Craib STEMONACEAE

·        กระเบา Hydnocarpus anthelminthicus Pierre. FLACOURTIACEAE

·        เล็บมือนาง Quisqualis indica Linn. COMBRETACEAE

·        ทองพันชั่ง Rhinacanthus nasutus Linn. ACANTHACEAE

5. ยารสหอมเย็น

สรรพคุณทางยา : บำรุงหัวใจ บำรุงโลหิต แก้อ่อนเพลีย

ห้ามใช้กับโรค : ธาตุพิการ ลมป่วง ดีซ่าน ร้อนใน กระหายน้ำ

สารที่มีในยารสฝาด : สารกลัยโคไซด์ ในกลุ่ม coumarin, cardiac glycosides

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Cardiotonic

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        มะลิ Jasminum sambac (L.) Ait OLEACEAE

·        สารภี Ochrocarpus siamensis T. Anders. GUTTIFERAE

·        พิกุล Mimusops elengi Linn. SAPOTACEAE

·        บุนนาค Mesua ferrea Linn. GUTTIFERAE

·        เกสรบัวหลวง Nelumbo nucifera Gaertn. NYMPHAEACEAE

·        ลูกซัด (Fenugreek) Trigonella foenum-graecum Linn. PAPILIONACEAE

·        เปลือกชะลูด Alyxia nitens Kerr. APOCYNACEAE

·        ดอกแก้ว Murraya paniculata (L.) Jack. RUTACEAE

·        เตยหอม Pandanus amaryllifolius Roxb. PANDANACEAE

6. ยารสขม

 สรรพคุณทางยา : แก้ไข้ เจริญอาหาร แก้ร้อนใน บำรุงน้ำดี ช่วยย่อยอาหาร

ห้ามใช้กับโรค : โรคลมในลำไส้ จุกเสียดแน่น โรคหัวใจ

สารที่มีในยารสฝาด : สารในกลุ่มของกลัยโคไซด์ และอัลคาลอยด์

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Antipyretic

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        บอระเพ็ด Tinospora tuberculata Beumee MENISPERMACEAE

·        โกฐกะกลิ้ง Strychnos nux-vomica Linn. STRYCHNACEAE

·        ยาดำ Aloe barbadensis LILIACEAE

·        ฟ้าทะลายโจร Andrographis paniculata Wall. ex Nees ACANTHACEAE

·        ดีบัว Nelumbo nucifera Gaertn NYMPHAEACEAE

·        ขี้เหล็ก (Cassod Tree) Cassia siamea Briff. CAESALPINIACEAE

·        ระย่อม Rauvolfia serpentina Benth. ex Kurz. APOCYNACEAE

·        บวบขม Luffa acutangula Roxb. CUCURBITACEAE

·        กะดอม ,ขี้กาแดง Gymnopetalum cochinchinense Kurz CUCURBITACEAE

·        10 บอระเพ็ดพุงช้าง Stephania pierrel Diels MENISPERMACEAE

7. ยารสเค็ม

สรรพคุณทางยา : แก้โรคทางผิวหนัง ชำระเมือกมันในลำไส้ ฟอกโลหิต ดับพิษร้อน แก้รำมะนาด แก้เสมหะเหนียว แก้น้ำเหลืองเสีย

ห้ามใช้กับโรค : ไตพิการ อุจจาระพิการ โรคบิดมูกเลือด

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        เกลือสินเธาว์

·        ดินประสิว (Sal Peter) เป็นสารประกอบทางเคมีเป็นโปแตสเซียมไนเตรต (KNO3)

·        เบี้ยจั่น

·        ตานดำ,มะเกลือป่า Diospyros montana Roxb. EBENACEAE

·        เกลือสมุทร (เกลือแกง salt) มีสารประกอบทางเคมีเป็นโซเดียมคลอไรด์ (NaCl)

·        เหงือกปลาหมอ Acanthus ebracteatus Vohl. ACANTHACEAE

8. ยารสเปรี้ยว

สรรพคุณทางยา : แก้ทางเสมหะ แก้กระหายน้ำ แก้ไอ กัดเสมหะ ฟอกโลหิตระดู สตรี บำรุงเลือด

ห้ามใช้กับโรค : ท้องเสีย แก้ไข้ต่างๆ

สารที่มีในยารสเปรี้ยว : กรดต่าง ๆ (organic acid)

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        ฝักส้มป่อย Acacia concinna DC. MIMOSACEAE

·        มะขาม Tamarindus indica Linn. CAESALPINIACEAE

·        สมอไทย Terminalia chibula Retz. COMBRETACEAE

·        สมอเทศ Terminalia spp. COMBRETACEAE

·        สมอพิเภก Terminalia bellerica Roxb. COMBRETACEAE

·        ส้มเสี้ยว Bauhinia acuminata Linn. CAESALPINIACEAE

·        มะขามป้อม Phyllanthus emblica Linn. EUPHORBIACEAE

·        มะขามแขก Cassia angustifolia Vahl. CAESALPINIACEAE

9. ยารสเผ็ดร้อน

สรรพคุณทางยา : แก้โรคลม ขับระดู ขับเหงื่อ บำรุงไฟธาตุ แก้ปวดท้อง ท้องอืด จุกเสียด ช่วยย่อยอาหาร

ห้ามใช้กับโรค : โรคไอ ไข้พิษ ไข้เพื่อโลหิต

สารที่มีในยารสฝาด : เรซิน , น้ำมันหอมระเหย

ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา : Antiflatulance

ตัวอย่างสมุนไพร :

·        ดีปลี Piper chaba Hunt. PIPERACEAE

·        พริกไทย Piper nigrum Linn. PIPERACEAE

·        ขมิ้นชัน Curcuma domestica Val. ZINGIBERACEAE

·        ขิง (Ginger) Zingiber officinale Rosc. ZINGIBERACEAE

·        ขมิ้นอ้อย Curcuma zedoaria Rosc. ZINGIBERACEAE

·        ข่า Alpinia galanga Sw. ZINGIBERACEAE

·        ไพล Zingiber cassumunar Roxb. ZINGIBERACEAE

·        กระวาน Amomum krervanh Pierre ZINGIBERACEAE

·        กานพลู Syzygium aromaticum (Linn.) Merr. & Perry MYRTACEAE

·        อบเชย Cinnamomum iners Blume LAURACEAE

·        จันทน์เทศ Myristica fragrans Houtt. MYRISTICACEAE

·        สะค้าน Piper sp. PIPERACEAE

·        ตะไคร้ Cymbopogon citratus (DC.) Stapf. GRAMINEAE

·        กระชาย Boesenbergia pandurata Houtt. ZINGIBERACEAE

·        เจตมูลเพลิงขาว Plumbago zeylanica Linn. PLUMBAGINACEAE

·        เจตมูลเพลิงแดง Plumbago indica Linn. PLUMBAGINACEA